सप्तकोसी नेपालमात्र होइन, दक्षिण एसियाकै जल–नाडी हो । हिमालको काखबाट बगेर आउने उसले हजारौं गाउँ तथा सहरवासीका जीवन हराभरा बनाएको छ । त्यही सप्तकोसीमा बाँधिएको उच्च बाँधले हिजोआज नाफाभन्दा धेरै घाटा गराइरहेको छ ।
बाँधको संक्षिप्त पृष्ठभूमि
कोसी उच्च बाँध भारतीय सरकारले अघि सारेको बहुउद्देश्यीय आयोजना हो । यसको मुख्य उद्देश्य बाढी नियन्त्रण, सिँचाइ, जलविद्युत् र जल सञ्चय भनिए पनि त्यसका बहुपक्षीय असरबारे अर्थपूर्ण बहस आवश्यक छ ।
पर्यावरणीय आपदा र पारिस्थितिक असन्तुलन
यो बाँध निर्माणको क्षेत्र जैविक विविधताको दृष्टिले असाध्यै संवेदनशील मानिन्छ । यहाँ सयौं प्रजातिका चराचुरुंगी, जलचर, वनस्पति र वन्यजन्तु पाइन्छन् । बाँध निर्माणले निम्न असर पुर्याउँछ :
प्राकृतिक प्रवाहमा अवरोध
नदीको प्राकृतिक बहाव परिवर्तन हुँदा तटीय क्षेत्रको कृषि प्रणाली र स्थानीय जलचरको जीवनचक्र संकटमा पर्छ ।
जंगल विनाश र वन्यजन्तु विस्थापन
बाँध र जलाशयको संरचना बनाउन हजारौं हेक्टर वन विनाश हुनेछ ।
ग्लेसियर पिघल्ने दरमा प्रभाव
उच्च बाँधले जलचाप बढाउँछ, जसले हिमाली क्षेत्रको तापमान र पिघल्ने प्रक्रियामा हस्तक्षेप गर्न सक्छ ।
सामाजिक–सांस्कृतिक असर
कोसी तटीय क्षेत्रमा हजारौं आदिवासी जनजातिका बस्ती छन्, जसको जीवनशैली, संस्कार र श्रम प्रणाली नदीसँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ ।
स्थानीय विस्थापित
परियोजनाका कारण हजारौं परिवार पुर्ख्यौली भूमिबाट विस्थापित हुनेछन् ।
सांस्कृतिक क्षति
नदीसँग जोडिएका चाडबाड, संस्कार र थातथलो हराउने खतरा छ ।
राजनीतिक र कूटनीतिक प्रश्न
भारतले कोसी उच्च बाँधलाई आफ्नो रणनीतिक परियोजना बनाएको देखिन्छ । तर, नेपालको सार्वभौमिकता र जल अधिकारमाथि हस्तक्षेप हुन सक्छ ।
सम्झौताको असमानता र पारदर्शिता अभावले नेपाली जनताको आत्मसम्मानमा चोट पुर्याएको छ ।
विकल्प र वैकल्पिक दृष्टिकोण
बाँधमात्रै समाधान होइन । हामीले प्राकृतिक उपायअन्तर्गत नदीकिनारको व्यवस्थापन, साना जलाशय र ड्यामको सञ्जाल, सस्टेनेबल कृषि र बाढी सहिष्णु बनावट वैज्ञानिक रूपमा ठोस वातावरणीय प्रभाव मूल्यांकन उपायलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ ।
निष्कर्ष
कोसी उच्च बाँध परियोजना केवल विकासका नाममा थोपिएको संरचनामात्र होइन, यो हिमालदेखि तराईसम्मको जीवन प्रणालीमाथि गहिरो हस्तक्षेप हो । यसको दीर्घकालीन असर नेपाल, भारत र समग्र दक्षिण एसियामा पर्ने देखिन्छ । अब प्रश्न उठ्छ, ‘हामी विकासका नाममा आफ्नो प्रकृति, पहिचान र भविष्य साट्न तयार छौं ?’
यदि अन्तर्राष्ट्रिय जगत् सचेत भएन भने कोसी बाँध अर्को हिरोसिमा बन्न सक्छ । जहाँ विस्फोटक हतियार होइन, अविवेकीपन विस्फोटन हुने खतरा देखिन्छ ।
